Powikłania chemioterapii raka piersi

Podawanie leków używanych w chemioterapii raka piersi wiąże się z częstym występowaniem objawów niepożądanych. Leki te zwane inaczej cytostatykami niszczą szybko dzielące się komórki organizmu. Są to zarówno komórki rakowe jak i zdrowe komórki różnych organów człowieka. Najbardziej wrażliwe na działanie chemioterapii są komórki szpiku kostnego, jąder i jajników.
 

Objawy niepożądane cytostatyków

Występowanie niektórych objawów raka piersi wiąże się z rodzajem zastosowanych leków. W przypadku raka piersi w większości stosuje się chemioterapię wielolekową składającą się najczęściej z cyklofosfamidu, metotreksatu i 5-fluorouracylu. Natomiast przy występowaniu niekorzystnych czynników prognostycznych stosuje się schematy z antracyklinami.

Najczęstszymi działaniami niepożądanymi cytostatyków stosowanych w raku piersi są nudności i wymioty, utrata włosów i leukopenia. Nudności i wymioty oraz ich intensywnośc zależą nie tylko od samego rodzaju chemioterapii. Wrażliwość osobnicza chorej ma tutaj także duże znaczenie. Zwykle pojawienie się tych objawów następuje w ciągu pierwszej doby od podania leków. Ale niekiedy mogą się pojawić dopiero w trzeciej bądź czwartej dobie po rozpoczęciu chemioterapii.

Cytostatyki - zagrożenie

Nieprzyjemnym faktem jest możliwość utrzymywania się nudności i wymiotów nawet kilka do kilkunastu dni po chemioterapii. Niekontrolowane wymioty mogą w konsekwencji powodować odwodnienie oraz zaburzenia elektrolitowe organizmu. Obecnie w celu eliminacji działania wymiotnego cytostatyków stosowane są leki przeciwwymiotne, które skutecznie eliminują bądź minimalizują nieprzyjemne skutki leczenia.

Chemioterapia - skutki uboczne

Chemioterapia - wypadanie włosów
Utrata włosów jest dla kobiet chorujących na raka piersi dodatkowo stresującą sytuacją. Już w około dwa tygodnie od rozpoczęcia leczenia rozpoczyna się proces wypadania włosów. Proces ten trwa przez cały czas leczenia  a nawet miesiąc od momentu jego zaprzestania. W niektórych sytuacjach mogą one wypaść szybko, w innych powoli, stopniowo ulegają przerzedzeniu. Należy sobie uświadomić, iż wypadanie włosów nie ogranicza się tylko do głowy. Wypadają także rzęsy, brwi, owłosienie pachowe i łonowe. Dobrą wiadomością jest fakt, że utrata włosów jest tymczasowa. Około sześć do dwunastu miesięcy po zakończeniu chemioterapii włosy odrastają.

Początkowo ich struktura lub barwa mogą się różnić od tych, które wypadły. Jest to sytuacja przejściowa. Po kilku miesiącach ich wygląd powraca do stanu naturalnego. Niestety nie ma skutecznej metody na uniknięcie tego niekorzystnego estetycznie efektu ubocznego leczenia. Warto natomiast przed zastosowaniem chemioterapii zadbać o skórę głowy i włosy oraz rozważyć ich obcięcie i ewentualne dobranie peruki. Stosowane w schemacie leczenia raka piersi cytostatyki: metotreksat i 5-fluorouracyl mogą powodować u chorych nadwrażliwość na światło. Zalecane jest aby w takiej sytuacji pacjentki unikały słońca.

Uszkodzenie szpiku kostnego

Uszkodzenie szpiku kostnego jest bardzo poważnym niekorzystnym następstwem leczenia cytostatycznego. Okres największego wpływu uszkadzającego leków przypada na okres pomiędzy szóstym a czternastym dniem po ich podaniu. Po tym czasie następuje zwykle samoistna regeneracja szpiku. Owo toksyczne działanie leków na szpik jest powodem, dla którego cytostatyki podawane są cyklicznie z 3-4 tygodniowymi odstępami pomiędzy dawkami leków. Małopłytkowość towarzysząca leczeniu, powodująca występowanie krwawień jest wskazaniem do przetoczenia koncentratu krwinek płytkowych. Mała  ilość innych składników krwi- granulocytów, mogąca się objawiać gorączką oraz różnymi zakażeniami grzybiczymi lub bakteryjnymi, wymaga dodatkowo leczenia np. antybiotykami.

Zapalenie błon śluzowych jamy ustnej

Bardzo częstym objawem niepożądanym chemioterapii jest zapalenie błony śluzowej jamy ustnej. Chore kobiety z powodu bólu przy połykaniu mają utrudnione przyjmowanie pokarmów, niekiedy nawet bardzo rozdrobnionych. Aby zminimalizować nieprzyjemne doznania podczas jedzenia należy przede wszystkim nawilżać błonę śluzową jamy ustnej i utrzymywać higienę. Co 1-2 godziny wskazane jest płukanie jamy ustnej oraz stosowanie zawiesin z substancjami miejscowo znieczulającymi. Polecane jest także unikanie przyjmowania substancji drażniących takich jak alkohol, ostre przyprawy oraz palenie tytoniu.

Zapalenie błony śluzowej dotyczyć może także innych odcinków przewodu pokarmowego. Stosowanie schematów opartych na bazie kilku cytostatyków, w tym metotreksatu i 5-fluorouracylu, wiąże się również z występowaniem efektów ubocznych w postaci biegunki. Należy nawadniać pacjentki drogą doustną lub dożylną, uzupełniać niedobory elektrolitowe oraz gdy wykluczona zostanie ewentualna przyczyna infekcyjna biegunki można stosować środki zapierające.

Trwała niepłodność

Dla niektórych, zwłaszcza młodych pacjentek chorych na raka piersi najbardziej przerażającym powikłaniem cytostatyków jest powodowanie czasowej lub trwałej niepłodności. Jest jednak możliwe, że kobieta leczona cytostatykami zajdzie w ciążę. Taka sytuacja jest wielce niekorzystna, gdyż stosowane leczenie może poważnie uszkodzić rozwijający się  płód. Dlatego też młode pacjentki powinny stosować antykoncepcję. Jednak częstszą sytuacją jest niepłodność wynikająca z zastosowanej chemioterapii bądź samej choroby nowotworowej. W większości przypadków niepłodność jest odwracalna. Niestety powrót do pełnej płodności może trwać kilka miesięcy a nawet kilka lat.

Wiedząc o tak poważnym następstwie leczenia raka piersi, należy się wcześniej zastanowić nad zabezpieczeniem się na wypadek wystąpienia trwałej niepłodności. Istnieje wiele ośrodków oferujących możliwość zamrożenia zapłodnionego jajeczka, natomiast samych komórek jajowych nie da się długo przechowywać. Tak więc, aby kobieta miała zapewnioną możliwość posiadania potomstwa należy przed rozpoczęciem chemioterapii podać jej leki stymulujące owulację, pobrać komórki jajowe, a następnie zapłodnić je nasieniem partnera a dopiero potem zamrozić. Wiąże się to z opóźnieniem rozpoczęcia chemioterapii o nawet 30 dni. Niestety nie w każdym przypadku kobiety chorej na raka piersi można pozwolić sobie na taką zwłokę.


Bibliografia

Orzechowska-Juzwenko K. Farmakologia kliniczna - znaczenie w praktyce medycznej, Górnicki Wydawnictwo Medyczne, Wrocław 2006, ISBN 83-89009-43-9
Kułakowski A., Skowrońska-Gardas A. Onkologia. Podręcznik dla studentów medycyny, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2003, ISBN 83-200-2737-3
Frączek M. Podstawy diagnostyki i terapii nowotworów, Alfa Medica Press, Bielsko-Biała 2008, ISBN 978-83-7522-021-6
Brużewicz S., Wronkowski Z., Chemioterapia i radioterapia, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2007, ISBN 978-83-200-3273-4